Μπορεί να μην είναι τόσο της μόδας πια, όπως ο φρέντο εσπρέσο και ο φρέντο καπουτσίνο, όμως ο ελληνικός καφές είναι απαράμιλλα συνδεδεμένος με την κουλτούρα της χώρας μας.
Από τα κυριακάτικα οικογενειακά τραπέζια και τα παραδοσιακά καφενεία στα χωριά μέχρι τις παλιές ελληνικές ταινίες, η εικόνα ενός φλιτζανιού με πλούσιο καϊμάκι και ένα ποτήρι κρύο νερό δίπλα αποτελεί σχεδόν εθνικό σύμβολο.
Πίσω όμως από την οικεία μυρωδιά που πλημμυρίζει το σπίτι όταν μπαίνει το μπρίκι στο μάτι ή στο γκαζάκι, κρύβεται μια από τις πιο γνωστές παρεξηγήσεις. Γιατί, όσο κι αν τον έχουμε βαφτίσει δικό μας, η ιστορία και η καταγωγή του συγκεκριμένου ροφήματος δεν ξεκινούν από την Ελλάδα, αλλά ανοίγουν έναν διάλογο αιώνων με την Ανατολή.
Πότε και πού γεννήθηκε ο καφές στο μπρίκι
Αν και οι κόκκοι του καφέ ξεκίνησαν το ταξίδι τους από την Αιθιοπία και την Υεμένη, ο καφές στο μπρίκι είναι μια συνήθεια που ξεκίνησε από τους Άραβες. Οι πρώτοι που παρασκεύασαν τέτοιου είδους καφέ ήταν οι βεδουίνοι της Μέσης Ανατολής, οι οποίοι έβαζαν τη χύτρα του καφέ πάνω στην άμμο που κάλυπτε τα κάρβουνα για να τα κρατήσει αναμμένα.
Στη συνέχεια, ο συγκεκριμένος τρόπος ψησίματος, το εξαιρετικά ψιλό άλεσμα και το αργό βράσιμο στο μπρίκι τελειοποιήθηκαν στην αυλή των Οθωμανών σουλτάνων τον 16ο αιώνα.
Μέσα σε λίγες δεκαετίες, τα πρώτα καφενεία άνοιξαν στην Κωνσταντινούπολη και έγιναν τα επίκεντρα της κοινωνικής ζωής, της πολιτικής συζήτησης και της καθημερινής απόλαυσης. Από εκεί, η μέθοδος ταξίδεψε σε ολόκληρη τη νοτιοανατολική Μεσόγειο, τα Βαλκάνια και τη Μέση Ανατολή.
Πώς από τουρκικός έγινε ελληνικός
Για αιώνες και μέχρι τα μέσα του 20ού αιώνα, κανείς στην Ελλάδα δεν ζητούσε «ελληνικό». Οι παλιοί καφενέδες σέρβιραν αποκλειστικά «τούρκικο» καφέ, όπως ακριβώς αναγραφόταν στους τιμοκαταλόγους, στις διαφημίσεις των καφεκοπτείων και στα λογοτεχνικά κείμενα της εποχής.
Η μετονομασία του σε «ελληνικό» ήταν καθαρά θέμα πολιτικής και εθνικής συγκυρίας. Η αρχή έγινε με τις εντάσεις γύρω από το Κυπριακό ζήτημα τη δεκαετία του 1950 και τις διώξεις των Ελλήνων της Κωνσταντινούπολης το 1955. Το οριστικό σημείο καμπής ήρθε το καλοκαίρι του 1974 με την τουρκική εισβολή στην Κύπρο.
Μέσα σε ένα έντονα φορτισμένο κλίμα, η λέξη «τούρκικος» εξοβελίστηκε από την αγορά. Την ίδια περίοδο, μεγάλες ελληνικές εταιρείες επεξεργασίας καφέ εκμεταλλεύτηκαν τη συγκυρία και λάνσαραν ιστορικές διαφημιστικές καμπάνιες με συνθήματα όπως «Πείτε τον ελληνικό», παγιώνοντας τη νέα ονομασία στη συλλογική συνείδηση.
Οι διαφορές του ελληνικού και του τουρκικού καφέ
Αν και ουσιαστικά μιλάμε για την ίδια συνταγή, υπάρχουν μικρές διαφορές στην παρασκευή του ελληνικού και του τουρκικού καφέ που δίνει στον καθένα τον δικό του μοναδικό χαρακτήρα. Η κύρια διαφορά έχει να κάνει με το καβούρδισμα και το άλεσμα.
Ο ελληνικός καφές φτιάχνεται από ποικιλία Robusta, ενώ το καβούρδισμα και το ελαφρύ άλεσμά του είναι τέτοιο που τον κάνει λίγο πιο ανοιχτόχρωμο και ελαφρύ.
Αντίθετα, οι Τούρκοι, αλλά και οι Άραβες, πίνουν τον καφέ τους πιο δυνατό και συμπυκνωμένο, προσθέτοντας συχνά και αρώματα (πχ. κάρδαμο).
Ελληνικός, τουρκικός, αραβικός, βοσνιακός, αρμένικος καφές
Η διεθνής κοινότητα πάντως δεν είχε ποτέ αμφιβολία για την ταυτότητά του. Το 2013, η UNESCO ενέταξε επίσημα την «Τουρκική κουλτούρα και παράδοση του καφέ» στον Κατάλογο της Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς της Ανθρωπότητας, επικυρώνοντας ιστορικά την προέλευση και το τελετουργικό της παρασκευής του.
Μην νομίζετε πάντως πως η αλλαγή ονομασίας αποτελεί ελληνική πρωτοτυπία. Το ίδιο συμβαίνει και σε αρκετές χώρες των Βαλκανίων και της ευρύτερης περιοχής. Στη Βοσνία τον λένε «βοσνιακό», στην Αλβανία «αλβανικό», στην Αρμενία «αρμένικο» και ούτως καθεξής.
Στο τέλος της ημέρας, ανεξάρτητα από το αν τον ονομάζουμε ελληνικό, τούρκικο, αρμένικο, αραβικό ή βοσνιακό, η ουσία παραμένει ίδια. Πρόκειται για μια κοινή πολιτισμική κληρονομιά της Ανατολικής Μεσογείου που ενώνει τους λαούς γύρω από ένα τραπεζάκι με θέα τη γειτονιά.
iEidiseis.gr
