Εως τις 21 Νοεμβρίου έχουν περιθώριο να προχωρήσουν τις διαδικασίες για αποδοχή κληρονομιάς με το ευεργέτημα της απογραφής όσοι κληρονόμησαν από πρόσωπο που απεβίωσε μέχρι τις 22 Μαΐου 2026, αλλά μαζί με τα περιουσιακά στοιχεία του θανόντος κληρονόμησαν και χρέη, τα οποία σε πολλές περιπτώσεις αγνοούσαν.
Πρόκειται για όσους έχουν καταστεί κληρονόμοι με το προϊσχύον Κληρονομικό Δίκαιο και δεν είχαν προχωρήσει εμπρόθεσμα εντός τεσσάρων μηνών σε αποποίηση της κληρονομιάς ή σε αποδοχή με δικαίωμα απογραφής, με αποτέλεσμα να βρίσκονται ξαφνικά υπόχρεοι έναντι του Δημοσίου, του ΕΦΚΑ, τραπεζών, ιδιωτών κ.λπ. για χρέη και οφειλές του κληρονομουμένου.
Καταγραφή
Γι’ αυτές τις περιπτώσεις και με την εφαρμογή του νέου Κληρονομικού Δικαίου, βάσει του οποίου πλέον δεν υπάρχει αυτοδίκαιη συνένωση περιουσιών κληρονομουμένου – κληρονόμου, ο νομοθέτης άπλωσε ένα δίχτυ προστασίας που δίνει το δικαίωμα ακόμα και τώρα στον κληρονόμο με το παλαιότερο Δίκαιο να ζητήσει τον διορισμό δικαστικού επιμελητή και πραγματογνώμονα, ώστε να προχωρήσουν η καταγραφή και η αποτίμηση της κληρονομιαίας περιουσίας. Με αυτόν τον τρόπο, ο κληρονόμος μπορεί, αφενός, να προστατεύσει την προσωπική περιουσία του από τυχόν χρέη που συνοδεύουν την κληρονομιά και, αφετέρου, να επωφεληθεί από το ενεργητικό κομμάτι της, εφόσον υπάρχει.
Η δεύτερη ευκαιρία για αποδοχή κληρονομιάς με το ευεργέτημα της απογραφής προβλέπεται στις μεταβατικές διατάξεις του Ν. 5303/2026 για την αναμόρφωση του Κληρονομικού Δικαίου. Σύμφωνα με το άρθρο 33 παρ. 8 του νόμου, ο οποίος δημοσιεύτηκε στο ΦΕΚ στις 22 Μαΐου 2026, «κληρονόμος προσώπου, το οποίο έχει αποβιώσει μέχρι τη δημοσίευση του παρόντος, και δεν είχε δηλώσει εμπρόθεσμα κατά το άρθρο 1902 του Αστικού Κώδικα ότι αποδέχεται την κληρονομία με το ευεργέτημα της απογραφής, μπορεί, μέσα σε έξι (6) μήνες από τη δημοσίευση του παρόντος, να ζητήσει κατά το άρθρο 838 του Κώδικα Πολιτικής Δικονομίας τον διορισμό δικαστικού επιμελητή και πραγματογνωμόνων για τη διενέργεια απογραφής της κληρονομίας».
Η καταληκτική προθεσμία βάσει της διάταξης είναι το ερχόμενο Σάββατο 21 Νοεμβρίου. Η δήλωση γίνεται στον γραμματέα του Πρωτοδικείου. Ομως, επειδή το Σάββατο οι υπηρεσίες των δικαστηρίων είναι κλειστές, συνιστάται οι ενδιαφερόμενοι να έχουν απευθυνθεί στις γραμματείες έως την Παρασκευή 20 Νοεμβρίου, προκειμένου να μην τεθούν ζητήματα εκπρόθεσμης δήλωσης.
Ομως, για να μπορέσει το πρόσωπο που κατέστη κληρονόμος με το προϊσχύον Δίκαιο να αξιοποιήσει τη «δεύτερη ευκαιρία» θα πρέπει να πληρούνται δύο προϋποθέσεις, που αναφέρονται ρητά στις μεταβατικές διατάξεις:
1. Κατά τον χρόνο υποβολής της αίτησης να μην έχει επιχειρηθεί πράξη αναγκαστικής εκτέλεσης κατά της ατομικής περιουσίας του (π.χ. διαταγές πληρωμής, κατασχέσεις, πλειστηριασμοί που οφείλονται σε οφειλές/χρέη της κληρονομιάς).
2. Να μη συντρέχει λόγος έκπτωσης από το ευεργέτημα (π.χ. να έχει γίνει αποποίηση κληρονομιάς).
Τι ισχύει
Το νέο Κληρονομικό Δίκαιο, το οποίο εφαρμόζεται από τις 16 Σεπτεμβρίου, έχει αναμορφώσει ριζικά το πλαίσιο ευθυνών για τα χρέη της κληρονομιάς. Μέχρι πρότινος, ο κληρονόμος, εφόσον προέβαινε σε αποδοχή της κληρονομιάς, αναλάμβανε ακόμα και με την προσωπική περιουσία του το βάρος των χρεών, εκτός εάν προέβαινε σε αποδοχή με δικαίωμα απογραφής. Πλέον, τα χρέη της κληρονομιάς εξοφλούνται αποκλειστικά από την κληρονομιαία περιουσία, χωρίς να επιβαρύνεται ο κληρονόμος. Δηλαδή, η προστασία της ατομικής περιουσίας είναι ο γενικός κανόνας και δεν προϋποθέτει το ειδικό καθεστώς της αποδοχής κληρονομιάς με δικαίωμα απογραφής. Στον αντίποδα, ο κληρονόμος δεν μπορεί να απομειώνει αυθαίρετα την κληρονομιαία περιουσία, από την οποία μπορούν να αποπληρωθούν χρέη που άφησε πίσω του ο θανών. Εάν δεν επιθυμεί τον διαχωρισμό της ατομικής και της κληρονομιαίας περιουσίας, θα πρέπει να το δηλώνει ρητά.
ΚΑΙΝΟΤΟΜΟΣ ΘΕΣΜΟΣ
Οι συμβάσεις και το «θολό σημείο» της φορολόγησης
Ενας καινοτόμος θεσμός που εισήγαγε ο νομοθέτης με το νέο Κληρονομικό Δίκαιο είναι οι κληρονομικές συμβάσεις. Πρόκειται για τη δυνατότητα συμφωνίας για τη μελλοντική διαδοχή της περιουσίας, αλλά και παραίτηση από μελλοντικά κληρονομικά δικαιώματα με συμβολαιογραφική πράξη. Στο παλαιότερο νομοθετικό πλαίσιο τέτοιες συμβάσεις απαγορεύονταν και η μόνη μορφή τελευταίας βούλησης ήταν η μονομερής διαθήκη, η οποία μπορεί να ανακληθεί οποτεδήποτε.
Με την κληρονομική σύμβαση ο κληρονομούμενος μπορεί να εγκαταστήσει κληρονόμο, να συστήσει καταπίστευμα, κληροδοσία ή τρόπο και να επιλέξει το εφαρμοστέο Δίκαιο. Για την κληρονομική σύμβαση απαιτείται αυτοπρόσωπη παρουσία των συμβαλλόμενων προσώπων ενώπιον συμβολαιογράφου και για την ανάκλησή της, εκτός από συγκεκριμένες περιπτώσεις, απαιτείται συμφωνία και των δύο μερών.
Οπως σημειώνουν οι συμβολαιογράφοι, οι κληρονομικές συμβάσεις αφορούν, ως επί το πλείστον, μεγάλες περιουσίες και ένα από τα σημεία που παραμένουν «θολά» ακόμα και μετά την ψήφιση του νέου Κληρονομικού Δικαίου είναι ο τρόπος φορολόγησης. Μέχρι σήμερα δεν έχει διευκρινιστεί το φορολογικό καθεστώς, αν δηλαδή το αφορολόγητο θα υπολογίζεται σαν να πρόκειται για δωρεά αιτία θανάτου ή κληρονομιά ή γονική παροχή.
ΚΟΜΒΙΚΕΣ ΡΥΘΜΙΣΕΙΣ
Αναμόρφωση έπειτα από οκτώ δεκαετίες
Ο Ν. 5303/2026 για την αναμόρφωση του Κληρονομικού Δικαίου επέφερε κομβικές αλλαγές σε όσα ίσχυαν τις τελευταίες οκτώ δεκαετίες.
Σημαντικά, μεταξύ άλλων, είναι όσα προβλέπονται για την εξ αδιαθέτου διαδοχή, δηλαδή σε περιπτώσεις όπου κάποιος πεθαίνει χωρίς να έχει αφήσει διαθήκη. Πλέον, ο/η σύζυγος λαμβάνει το 1/3 της κληρονομιάς όταν υπάρχει ένα παιδί. Αν τα παιδιά είναι περισσότερα, τότε το ποσοστό του/της συζύγου παραμένει στο 1/4. Εάν δεν υπάρχουν παιδιά ή συγγενείς β’ τάξης, τότε ο/η σύζυγος κληρονομεί ολόκληρη την περιουσία. Τα ίδια δικαιώματα επεκτείνονται σε όσους έχουν συνάψει σύμφωνο συμβίωσης, ενώ για πρώτη φορά αναγνωρίζονται δικαιώματα σε συντρόφους σε ελεύθερη ένωση χωρίς γάμο που διαρκεί περισσότερα από τρία χρόνια υπό προϋποθέσεις.
Αλλαγές έχουν επέλθει σε ό,τι αφορά τη νόμιμη μοίρα και το ζήτημα της εξ αδιαιρέτου ιδιοκτησίας. Πλέον, οι κληρονόμοι δεν αποκτούν υποχρεωτικά συγκυριότητα στα ακίνητα. Δίνεται η δυνατότητα να ζητήσουν το μερίδιό τους σε χρήμα, μετατρέποντας το μερίδιό τους σε χρηματική απαίτηση.
Αυστηρά είναι τα κριτήρια για τις ιδιόχειρες διαθήκες. Πρέπει να έχει γραφεί ολόκληρη με το χέρι του διαθέτη, να έχει χρονολογηθεί από τον ίδιο και να υπογράφεται από αυτόν. Σε περιπτώσεις που ο κληρονόμος είναι πρόσωπο που δεν ανήκει στον πυρήνα του στενού συγγενικού περιβάλλοντος του κληρονομουμένου ή έχει προσκομιστεί προς δημοσίευση μετά την πάροδο δύο ετών από τον θάνατο του κληρονομουμένου διατάσσεται γραφολογική πραγματογνωμοσύνη.
Παράλληλα, απλοποιείται η διαδικασία της δημόσιας διαθήκης. Δικαίωμα σύνταξης διαθήκης αποκτούν και άτομα από 16 ετών. Η μυστική διαθήκη συντάσσεται με δύο μάρτυρες. Θεσπίζεται ειδική διαδικασία για άτομα με σοβαρή αναπηρία λόγου, ενώ απαγορεύονται διαθήκες υπέρ προσωπικού νοσοκομείων, γηροκομείων ή ιδρυμάτων περίθαλψης, όπου νοσηλεύεται ο διαθέτης.
«Επήλθαν σημαντικές αλλαγές»
Με το νέο Κληρονομικό Δίκαιο επήλθαν σημαντικές αλλαγές στη διαμόρφωση των κληρονομικών σχέσεων και εισήχθησαν νέοι θεσμοί, όπως οι κληρονομικές συμβάσεις αιτία θανάτου και οι συμβάσεις εκ των προτέρων παραίτησης από μελλοντικά κληρονομικά δικαιώματα. Ιδιαίτερα η καθιέρωση της δικαστικής εκκαθάρισης της κληρονομιάς βοηθά τους κληρονόμους από την επιβάρυνσή τους με χρέη του κληρονομουμένου.
Με το προϊσχύσαν Δίκαιο, αν κάποιος δεν προέβαινε στην αποδοχή της κληρονομιάς με το ευεργέτημα της απογραφής, δηλαδή με την καταγραφή του ενεργητικού και του παθητικού αυτής (χρέη και βάρη) εντός τετραμήνου από τον θάνατο του κληρονομουμένου, αυτοδίκαια εκ του νόμου, καθίστατο κληρονόμος στο σύνολο της κληρονομιάς και ήταν υπόχρεος για όλα τα τυχόν χρέη που βάρυναν την κληρονομιά και με την ατομική περιουσία του.
Με τις νέες διατάξεις επέρχεται διαχωρισμός της ατομικής περιουσίας του κληρονόμου από την περιουσία που περιλαμβάνεται στην κληρονομιά και αποτρέπεται ο κίνδυνος να ικανοποιήσει ο κληρονόμος με την ατομική περιουσία του τους δανειστές του κληρονομουμένου. Πρέπει να επισημανθεί η δυνατότητα που δίνει ο νομοθέτης και στους κληρονόμους, οι οποίοι έχασαν την προθεσμία αποδοχής της κληρονομιάς με το ευεργέτημα της απογραφής και επιβαρύνθηκαν με χρέη, την ύπαρξη των οποίων αγνοούσαν και να σώσουν την ατομική περιουσία τους. Ειδικότερα, μπορούν και οι κληρονόμοι προσώπων που έχουν αποβιώσει μέχρι τις 22-5-2026 (ημερομηνία δημοσίευσης του νέου νόμου) να ζητήσουν την απογραφή της κληρονομιάς, αλλά εντός έξι μηνών από τη δημοσίευση του νόμου, ήτοι μέχρι στις 21-11-2026, με την προϋπόθεση να μην έχει γίνει κάποια ενέργεια αναγκαστικής εκτέλεσης κατά της ατομικής περιουσίας του κληρονόμου.
Επίσης, πρέπει να επισημανθεί ότι, σύμφωνα με τις νέες διατάξεις, ο σύζυγος (γάμος) εξομοιώνεται με τον συμβίο (σύμφωνο συμβίωσης), αποκτά δε δικαιώματα και ο τελών σε ελεύθερη ένωση, η δε νόμιμη μοίρα μετατρέπεται σε χρηματική αξίωση, δηλαδή ο νόμιμος μεριδούχος δεν καθίσταται κληρονόμος αλλά προνομιακός δανειστής της κληρονομιάς.
Από την έντυπη έκδοση του ΕΤ
EleftherosTypos.gr
