Η εορτή του Ευαγγελισμού της Θεοτόκου αποτελεί μία από τις μεγαλύτερες εορτές της Ορθόδοξης Εκκλησίας και χαρακτηρίζεται ως Δεσποτικοθεομητορική.
Ονομάζεται Δεσποτική, διότι αναφέρεται στον Κύριο ημών Ιησού Χριστό, ο οποίος συνελήφθη κατά τρόπο υπερφυσικό στην παρθενική γαστέρα της Θεοτόκου, και ταυτόχρονα Θεομητορική, διότι συνδέεται άμεσα με το πρόσωπο της Παναγίας, η οποία συνέβαλε καθοριστικά στο μυστήριο της ενανθρωπήσεως του Υιού και Λόγου του Θεού.
Το γεγονός του Ευαγγελισμού
Σύμφωνα με το Ιερό Ευαγγέλιο του Λουκά (α’ 26-38), ο Ευαγγελισμός της Θεοτόκου συνέβη έξι μήνες μετά τη θαυμαστή σύλληψη του Ιωάννου του Προδρόμου από την Ελισάβετ, σύζυγο του ιερέως Ζαχαρία.
Τότε ο Αρχάγγελος Γαβριήλ εστάλη από τον Θεό στη Ναζαρέτ της Γαλιλαίας, προς την Παρθένο Μαριάμ, η οποία ήταν μνηστευμένη με τον δίκαιο Ιωσήφ, για να της αναγγείλει ότι επρόκειτο να φέρει στον κόσμο τον Υιό του Θεού.
Ο ουράνιος αγγελιοφόρος εμφανίσθηκε αιφνιδίως ενώπιόν της και της απηύθυνε τον χαρμόσυνο χαιρετισμό:
«Χαίρε, κεχαριτωμένη, ο Κύριος μετά σου».
Η Παρθένος Μαρία ταράχθηκε από την αγγελική παρουσία και τον λόγο αυτό, όμως ο Αρχάγγελος την καθησύχασε λέγοντας:
«Μη φοβού, Μαριάμ· εύρες γαρ χάριν παρά τω Θεώ. Και ιδού συλλήψη εν γαστρί και τέξη υιόν και καλέσεις το όνομα αυτού Ιησούν».
Με απορία και ταπείνωση, η Θεοτόκος ρώτησε πώς θα μπορούσε να συμβεί αυτό, αφού δεν γνώριζε άνδρα. Τότε ο Γαβριήλ της αποκάλυψε το μέγα μυστήριο της θείας οικονομίας, λέγοντάς της ότι το Άγιο Πνεύμα θα επέλθει επ’ αυτήν και η δύναμη του Υψίστου θα την επισκιάσει.
Για να ενισχύσει την πίστη της, επικαλέστηκε και το θαυμαστό γεγονός της συλλήψεως του Τιμίου Προδρόμου από την ηλικιωμένη και στείρα Ελισάβετ.
Τότε η Υπεραγία Θεοτόκος, με απόλυτη υπακοή, ταπείνωση και εμπιστοσύνη στο θέλημα του Θεού, απάντησε:
«Ιδού η δούλη Κυρίου· γένοιτό μοι κατά το ρήμα σου».
Με τη συγκατάθεσή της αυτή συντελέστηκε το μέγα μυστήριο της σωτηρίας του ανθρώπου: ο Υιός και Λόγος του Θεού προσέλαβε ανθρώπινη φύση και σαρκώθηκε στην άχραντη κοιλία της Παρθένου Μαρίας.
Η Παναγία και ο δίκαιος Ιωσήφ
Κατά την ιερά παράδοση της Εκκλησίας, όταν η Παναγία έφθασε στην κατάλληλη ηλικία και οι γονείς της, Ιωακείμ και Άννα, είχαν ήδη κοιμηθεί, οι ιερείς του Ναού φρόντισαν για την προστασία και αποκατάστασή της.
Ως καταλληλότερος επελέγη ο δίκαιος Ιωσήφ, άνδρας ενάρετος και ευσεβής. Η Αγία Γραφή τον αποκαλεί Δίκαιο, δηλαδή άνθρωπο με φόβο Θεού και αρετή.
Σύμφωνα με την εκκλησιαστική παράδοση, ο Ιωσήφ ήταν χήρος και είχε παιδιά από προηγούμενο γάμο. Αυτά είναι τα λεγόμενα «αδέλφια» του Ιησού, τα οποία όμως δεν ήταν παιδιά της Θεοτόκου, διότι η Παναγία είναι και παραμένει Αειπάρθενος, δηλαδή Παρθένος πριν, κατά και μετά τη γέννηση του Χριστού.
Ο αρραβώνας της Θεοτόκου με τον Ιωσήφ υπήρξε μέρος της θείας οικονομίας, ώστε να καλυφθεί το υπερφυσικό μυστήριο της ενανθρωπήσεως και να προστατευθεί η Παρθένος Μαρία.
Το θεολογικό νόημα της εορτής
Ο Ευαγγελισμός της Θεοτόκου δεν αποτελεί απλώς ένα ιστορικό γεγονός, αλλά το σημείο εκκινήσεως της σωτηρίας του ανθρωπίνου γένους.
Με την ελεύθερη συγκατάθεση της Παναγίας αρχίζει να εκπληρώνεται το σχέδιο του Θεού για τη λύτρωση του κόσμου. Ο Χριστός, ο οποίος συνελήφθη ασπόρως στην κοιλία της Παρθένου, είναι Εκείνος που αργότερα, με την εκούσια θυσία Του επάνω στον Σταυρό και την Ανάστασή Του, έσωσε τον άνθρωπο από την αμαρτία, τη φθορά και τον αιώνιο θάνατο.
Η εορτή αυτή φανερώνει επίσης τη συνεργασία του ανθρώπου με το θείο θέλημα. Η ταπείνωση, η καθαρότητα και η υπακοή της Θεοτόκου έγιναν η οδός διά της οποίας ο Θεός εισήλθε στην ανθρώπινη ιστορία.
Η καθιέρωση της εορτής
Οι απαρχές της εορτής του Ευαγγελισμού δεν είναι απολύτως γνωστές.
Πιθανολογείται ότι η ανέγερση ναού στη Ναζαρέτ από την Αγία Ελένη, στο σημείο όπου κατά την παράδοση βρισκόταν ο οίκος της Θεοτόκου και όπου έλαβε χώρα ο Ευαγγελισμός, συνέβαλε στη διαμόρφωση τοπικής εορτής.
Οι πρώτες σαφείς μαρτυρίες για τον εορτασμό της βρίσκονται στον Άγιο Πρόκλο, Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως, περί το 430 μ.Χ., καθώς και στο Πασχάλιο Χρονικό του 624 μ.Χ., όπου αναφέρεται ότι η εορτή είχε ορισθεί στις 25 Μαρτίου από τους θεοφόρους Πατέρες της Εκκλησίας.
Κατά τα βυζαντινά χρόνια, ο Ευαγγελισμός εορταζόταν με ιδιαίτερη λαμπρότητα στον περίφημο ναό της Θεοτόκου στα Χαλκοπράτεια της Κωνσταντινουπόλεως, παρουσία ακόμη και των αυτοκρατόρων.
Η Ορθόδοξη Εκκλησία τιμά μέχρι σήμερα την εορτή του Ευαγγελισμού της Θεοτόκου στις 25 Μαρτίου, ημέρα που φέρει διπλό συμβολισμό για τον Ελληνισμό και την Ορθοδοξία.
