Η ανάγκη επανεξέτασης του εκτεταμένου πλέγματος φοροαπαλλαγών στην Ελλάδα μπαίνει και πάλι στο επίκεντρο του ενδιαφέροντος μέσα από τις επισημάνσεις που κάνει η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, αλλά και ο ΟΟΣΑ. Συγκεκριμένα, σε συνέχεια προηγούμενων παρεμβάσεων που έχουν κάνει ζητούν την αξιολόγηση και τον εξορθολογισμό των 1.236 φορολογικών διευκολύνσεων που ισχύουν σήμερα και επιβαρύνουν τον κρατικό προϋπολογισμό με περίπου 22,9 δισ. ευρώ ετησίως.
Πρόκειται για ένα ευρύ σύνολο ειδικών φορολογικών ρυθμίσεων που περιλαμβάνει απαλλαγές, εκπτώσεις, μειωμένους συντελεστές, φορολογικές ελαφρύνσεις και αναβολές υποχρεώσεων, οι οποίες περιορίζουν άμεσα ή έμμεσα τα δημόσια έσοδα. Όπως επισημαίνει η Κομισιόν σε ειδικό κεφάλαιο της Έκθεσης του Ευρωπαϊκού Εξαμήνου για την Ελλάδα, η χώρα εξακολουθεί να χάνει σημαντικούς δημοσιονομικούς πόρους εξαιτίας των φορολογικών δαπανών.
Ο προβληματισμός
Οι δύο οργανισμοί δεν αμφισβητούν συνολικά τη χρησιμότητα των φοροαπαλλαγών. Ωστόσο, εντοπίζουν σοβαρές αδυναμίες στο γεγονός ότι πολλές από αυτές δεν υπόκεινται σε συστηματική αξιολόγηση, δημιουργούν στρεβλώσεις και ανισότητες μεταξύ των φορολογουμένων, ενώ παράλληλα περιορίζουν τα διαθέσιμα έσοδα του Δημοσίου.
Ο ΟΟΣΑ υπογραμμίζει ότι ο περιορισμός των φορολογικών δαπανών, σε συνδυασμό με τη συνέχιση των δράσεων κατά της φοροδιαφυγής, θα μπορούσε να δημιουργήσει πρόσθετο δημοσιονομικό χώρο. Στο ίδιο πνεύμα, η Κομισιόν ζητά να εξεταστεί το σύνολο των υφιστάμενων φοροαπαλλαγών, προκειμένου να διαπιστωθεί ποιες επιτυγχάνουν τον στόχο τους και ποιες επιβαρύνουν υπέρμετρα τα δημόσια οικονομικά χωρίς ανάλογο όφελος.
Κατά το παρελθόν, ο ΟΟΣΑ έχει επανειλημμένα επισημάνει ότι οι πολυάριθμες φορολογικές εξαιρέσεις, ιδιαίτερα οι μειωμένοι συντελεστές και οι απαλλαγές στον ΦΠΑ, περιορίζουν σημαντικά τα δημόσια έσοδα, ενώ τα διαθέσιμα στοιχεία για την αποτελεσματικότητά τους παραμένουν περιορισμένα. Το ζητούμενο, σύμφωνα με τις σχετικές εκθέσεις, δεν είναι η οριζόντια κατάργηση των μέτρων, αλλά η αξιολόγηση της πραγματικής τους συμβολής στην οικονομία και την κοινωνία. Στόχος είναι να εντοπιστούν οι απαλλαγές που υπηρετούν ουσιαστικούς σκοπούς και εκείνες που μπορούν να περιοριστούν, διευρύνοντας τη φορολογική βάση χωρίς αύξηση των φορολογικών συντελεστών.
Συντονισμένα πυρά κριτικής
Ανάλογες παρεμβάσεις έχουν πραγματοποιήσει το τελευταίο διάστημα και το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο, ο διοικητής της Τράπεζας της Ελλάδος Γιάννης Στουρνάρας, καθώς και το ΙΟΒΕ, το οποίο έχει προειδοποιήσει ότι η συνεχής διεύρυνση των φοροαπαλλαγών μειώνει τα φορολογικά έσοδα και αυξάνει την πολυπλοκότητα του φορολογικού συστήματος.
Σημειώνεται ότι η πορεία των φορολογικών δαπανών τα τελευταία χρόνια είναι εντυπωσιακά ανοδική. Το 2014 το συνολικό τους κόστος ανερχόταν σε 3,04 δισ. ευρώ, ενώ το 2017 είχε αυξηθεί στα 7,72 δισ. ευρώ. Μετά την πανδημία, η ανοδική τάση επιταχύνθηκε, με το συνολικό δημοσιονομικό αποτύπωμα των φοροαπαλλαγών να φτάνει σήμερα τα 22,88 δισ. ευρώ.
Η “ακτινογραφία” των φοροαπαλλαγών
Θα πρέπει, δε, να αναφερθεί ότι το μεγαλύτερο μέρος των φορολογικών εξαιρέσεων εντοπίζεται στη φορολογία εισοδήματος. Συγκεκριμένα, στον φόρο εισοδήματος φυσικών προσώπων καταγράφονται 252 διαφορετικές περιπτώσεις, που περιλαμβάνουν εκπτώσεις δαπανών, απαλλαγές εισοδημάτων από κεφάλαιο, υπεραξίες, επιχειρηματική δραστηριότητα, μειώσεις φόρου, ειδικές ρυθμίσεις παρακράτησης και εξαιρέσεις από τα τεκμήρια.
Αντίστοιχα, στον φόρο εισοδήματος νομικών προσώπων και νομικών οντοτήτων καταγράφονται 265 περιπτώσεις, μεταξύ των οποίων περιλαμβάνονται απαλλαγές επιχειρηματικών κερδών, ειδικές εκπτώσεις δαπανών, κίνητρα μέσω αναπτυξιακών νόμων, μειωμένοι φορολογικοί συντελεστές και ειδικές ρυθμίσεις για εταιρικούς μετασχηματισμούς.
Ιδιαίτερα εκτεταμένες είναι οι φοροαπαλλαγές που συνδέονται με την περιουσία και τις συναλλαγές. Καταγράφονται 29 περιπτώσεις στον ΕΝΦΙΑ, 38 στον φόρο κληρονομιών, 66 σε δωρεές, γονικές παροχές και κέρδη από τυχερά παίγνια, 49 στον φόρο μεταβίβασης ακινήτων και 19 στον φόρο συγκέντρωσης κεφαλαίων.
Παράλληλα, ισχύουν 75 διαφορετικές απαλλαγές στον ΦΠΑ, 76 στα τέλη χαρτοσήμου, 40 στους ειδικούς φόρους κατανάλωσης, 33 στα τέλη κυκλοφορίας και 26 στο τέλος ταξινόμησης οχημάτων και στον φόρο κατανάλωσης καφέ. Επιπλέον, καταγράφονται 203 γενικές απαλλαγές που αφορούν διαφορετικές κατηγορίες φορολογίας.
Το δημοσιονομικό κόστος από τις απαλλαγές ΕΦΚ
Σημαντικό είναι και το δημοσιονομικό κόστος συγκεκριμένων μέτρων. Οι απαλλαγές στους Ειδικούς Φόρους Κατανάλωσης εκτιμάται ότι στερούν από τα δημόσια ταμεία περίπου 1,02 δισ. ευρώ ετησίως, ενώ οι μειωμένοι συντελεστές ΦΠΑ στα νησιά συνεπάγονται απώλειες εσόδων που προσεγγίζουν το 1,01 δισ. ευρώ. Παράλληλα, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή επανέφερε στην τελευταία της έκθεση το ζήτημα της φορολόγησης του πετρελαίου κίνησης, επισημαίνοντας ότι ο σχετικός ειδικός φόρος παραμένει αισθητά χαμηλότερος σε σύγκριση με εκείνον της βενζίνης.
